Z historią przy kawie – 10 sezon
Drodzy Państwo! Zapraszam do udziału w kolejnym sezonie spotkań w ramach cyklu „Z historią przy kawie”. Już 10 rok możemy w gościnnych murach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kościanie poznawać historie—te bliższe, lokalne, regionalne, jak i te nieco bardziej odległe zarówno w czasie jak i przestrzeni. Mam nadzieję, że tegoroczna edycja—w pewien sposób jubileuszowa—spotka się z Państwa uznaniem. Do zobaczenia!
17.10.2025, godz. 20:00 NOC W KULTURZE
Noc od wieków fascynuje artystów, poetów i myślicieli jako przestrzeń tajemnicy i przemiany. W symbolistycznym malarstwie, jak u Ensora czy Böcklina, staje się tłem snów i duchowych wizji. W romantyzmie, u Novalisa czy Mickiewicza, symbolizuje kontakt z absolutem i duszą. W kulturze popularnej mrok nocy zyskał dramatyczny wymiar – od noir po gotycką grozę. W tradycji ludowej to czas duchów i rytuałów. Noc inspiruje muzykę – od Chopina po jazz. W poezji współczesnej symbolizuje samotność, ale i intymność. W sztuce, jak u Hoppera, ukazuje izolację w nocnym mieście. To także przestrzeń wolności, subkultur i alternatywnych światów. Podczas wykładu przyjrzymy się, jak noc kształtowała kulturę i nadal wpływa na emocje oraz twórczość.
7.11.2025, godz. 18:00 PREKOLUMBIJSKIE CYWILIZACJE AMERYKI POŁUDNIOWEJ
Prekolumbijskie cywilizacje Ameryki Mezoameryki to fascynujący rozdział historii, pełen osiągnięć i symboliki. Najbardziej znani są Inkowie – twórcy potężnego imperium z rozwiniętą administracją i siecią dróg. Wcześniej istniały kultury, jak Nazca z geoglifami czy Tiwanaku z precyzyjną obróbką kamienia. Bogowie słońca, deszczu i płodności kształtowali życie duchowe. Korzystali z astronomii, kalendarzy i systemu kipu zamiast pisma. Konkwista brutalnie przerwała ich rozwój, lecz dziedzictwo przetrwało w tradycjach andyjskich. Podczas wykładu przyjrzymy się ich wpływowi na duchowość i życie codzienne przed przybyciem Europejczyków.
12.12.2025, godz. 18:00 POLSKIE KORONACJE KRÓLEWSKIE
Polskie koronacje miały wymiar polityczny, religijny i symboliczny. Ceremonia zaczynała się procesją, a jej kulminacją było nałożenie korony przez prymasa Polski. Koronacja potwierdzała boskie prawo do władzy i stanowiła kontrakt z narodem. Pierwszym koronowanym był Bolesław Chrobry (1025), ostatnim – Stanisław August Poniatowski (1764). Uroczystości miały bogatą oprawę artystyczną i były demonstracją potęgi państwa. Choć tradycja zanikła po rozbiorach, pozostaje istotnym elementem polskiego dziedzictwa. W wykładzie przyjrzymy się jej ewolucji i znaczeniu dla kultury narodowej.
9.01.2026, godz. 18:00 MIELŻYŃSCY – HISTORIA RODU
Ród Mielżyńskich odegrał ważną rolę w historii Wielkopolski, zarówno politycznej, jak i kulturalnej. Byli mecenasami sztuki, kolekcjonerami i fundatorami inicjatyw artystycznych oraz naukowych. W pałacach, m.in. w Miłosławiu i Dąbrówce Kościelnej, gromadzili cenne dzieła, m.in. Canaletta i Bacciarellego. Edward i Seweryn Mielżyńscy wspierali artystów, jak Juliusz Kossak, oraz angażowali się w działalność patriotyczną. Fundowali kościoły i szkoły, przyczyniając się do rozwoju życia kulturalnego XIX-wiecznej Wielkopolski. Ich dziedzictwo przetrwało w muzeach i bibliotekach jako symbol ziemiańskiego mecenatu i patriotyzmu.
6.02.2026, godz. 18:00 GADŻETY EROTYCZNE – HISTORIA Z PRZYMRÓŻENIEM OKA
Historia gadżetów erotycznych to opowieść z humorem i kulturową głębią. Już w starożytności używano fallusów z kamienia i drewna, a w Chinach i Japonii były one częścią sztuki miłosnej. W XIX wieku pojawiły się pierwsze mechaniczne wibratory, reklamowane jako narzędzia na „histerię”. XX wiek przyniósł seksualną rewolucję, a gadżety trafiły do popkultury. Dziś łączą elegancki design z nowoczesną technologią i wspierają zdrowie oraz relacje. Pojawiają się też w sztuce i literaturze z humorem, np. u Woody’ego Allena. Przemysł uwzględnia potrzeby różnych tożsamości i osób z niepełnosprawnościami. W wykładzie spojrzymy na nie jako odbicie zmian w podejściu do intymności i wolności.
14.03.2026, godz. 18:00 BAROK W WIELKOPOLSCE I W POWIECIE KOŚCIAŃSKIM
Barok w Wielkopolsce, również w powiecie kościańskim, to czas rozkwitu sztuki, architektury i mecenatu. Jednym z czołowych twórców był Pompeo Ferrari, autor bogato zdobionych kościołów w Lesznie, Rydzynie i Poznaniu. Z regionem związany był też Jan Catenazzi. Mecenasami epoki byli m.in. Leszczyńscy i Jabłonowscy, fundujący kościoły i rezydencje, jak pałac w Racocie. W Kościanie ważnym zabytkiem baroku jest dawny klasztor bernardynów. Istotną rolę odgrywali artyści, tacy jak rzeźbiarz Jan Jerzy Urbański. Barokowa literatura duchowa rozwijała się m.in. w klasztorze w Lubiniu. Elementy baroku zachowały się w kościołach w Czerwonej Wsi, Bonikowie i Widziszewie. Zakony – jezuici, benedyktyni i bernardyni – kształtowały życie kulturalne.
10.04.2026, godz. 18:00 PROTOPLAŚCI WIELKOPOLSKI – AWDAŃCOWIE
Awdańcowie to jeden z najstarszych rodów rycerskich średniowiecznej Wielkopolski, wywodzący się z XI wieku. Ich herb – złoty krzyż kawalerski na czerwonym tle – stał się symbolem lokalnej szlachty. Ród odegrał istotną rolę polityczną i wojskową w czasach Piastów, posiadając dobra m.in. koło Kościana, Śmigla i Leszna. Fundowali kościoły i klasztory, w tym benedyktyńskie opactwo w Lubiniu. Członkowie rodu zajmowali wysokie urzędy, co odnotowują kroniki Galla Anonima. W literaturze byli przedstawiani jako obrońcy chrześcijaństwa i zwolennicy władzy królewskiej. Choć ich znaczenie z czasem malało, ród przetrwał wśród lokalnej szlachty. Ich dziedzictwo widoczne jest w nazwach miejscowości, herbach i archiwalnych dokumentach.
15.05.2026, godz. 18:00 MATKA BOSKA W PIEKLE: APOKRYFY
Motyw Matki Boskiej w piekle to niezwykły i kontrowersyjny wątek apokryficzny oraz element ludowej religijności. W pieśniach pasyjnych i „Ewangeliach apokryficznych” Maryja ukazywana jest jako matka miłosierdzia, wędrująca do piekieł w poszukiwaniu dusz grzeszników. Choć nieakceptowany przez oficjalną teologię, był żywy w duchowości ludowej i pojawiał się w lamentach, misteriach oraz ikonografii – np. przy bramach piekła czy w scenach Sądu Ostatecznego. Inspirował artystów od baroku po współczesność, mimo że bywał cenzurowany przez Kościół. Przetrwał dzięki przekazowi ustnemu jako wyraz wiary w nieskończone miłosierdzie nad grzesznikami. Zbadamy jego obecność w tekstach, sztuce i religijności ludowej.
12.06.2026, godz. 18:00 DESIGN – BY PIĘKNIE MIESZKAĆ
Design ma kluczowe znaczenie w kształtowaniu przestrzeni codziennego życia – od pracy po odpoczynek. Już starożytni Rzymianie dbali o estetykę wnętrz, czego dowodem są mozaiki i freski z Pompejów. W literaturze piękne mieszkania symbolizują status społeczny, jak w „Lalce” Prusa. XX wiek przyniósł ideę designu dostępnego dla wszystkich, rozwijaną przez Bauhaus, łączącą funkcjonalność i estetykę. Projektowanie wnętrz stało się formą sztuki. W Polsce do rozwoju tej idei przyczynił się Bogdan Lachert, projektując modernistyczne wnętrza. Obecny design stawia na harmonię i ekologię – modne są minimalistyczne projekty z naturalnych materiałów. Piękne wnętrze to dziś wyraz troski o komfort, zdrowie i dobre samopoczucie.
SEZON XI 2026/2027
9.10.2026, godz. 18:00 Mikroorganizmy, bakterie i bio-art
Wykład poświęcony bio-artowi, czyli twórczości, która przekracza tradycyjne granice obrazu, rzeźby i instalacji, wprowadzając do galerii żywą materię. Mikroorganizmy, bakterie, tkanki, komórki i procesy biologiczne stają się tu nie tylko tematem, lecz także tworzywem artystycznym. Punktem wyjścia będą pytania o to, czym jest życie jako medium, gdzie przebiega granica między eksperymentem naukowym a dziełem sztuki oraz jakie konsekwencje etyczne niesie estetyzacja organizmów żywych. Wśród przywołanych przykładów znajdą się realizacje Eduardo Kaca, autora słynnego projektu GFP Bunny, oraz działania Orona Cattsa i Ionat Zurr z The Tissue Culture & Art Project, którzy od lat badają możliwości wykorzystania inżynierii tkankowej w sztuce. Spotkanie pokaże bio-art jako obszar fascynacji, niepokoju i odpowiedzialności — sztukę, która nie przedstawia życia, lecz zaczyna z nim realnie pracować.
13.11.2026, godz. 18:00 Lossowowie na Ziemi Kościańskiej
Historia Lossowów związanych z Gryżyną to opowieść o ziemiaństwie, pamięci rodzinnej, przemianach własnościowych i skomplikowanej tożsamości pogranicza kulturowego Wielkopolski. Ród, który w XIX wieku związał swoje losy z ziemią kościańską, pozostawił po sobie nie tylko ślady materialne lecz także historię postaw, wyborów i więzi z lokalną społecznością. Szczególne miejsce zajmuje Gryżyna, nabyta w 1838 roku przez Matyldę z Twardowskich i Konstantego Lossowów. Wykład ukaże kolejne pokolenia rodziny, ich związki z majątkiem, kościołem, cmentarzem i krajobrazem kulturowym okolicy. Będzie to również refleksja nad tym, jak dziś odczytywać dzieje rodu o niemieckich korzeniach, silnie wpisanego w historię polskiej Wielkopolski, oraz jaką rolę w przywracaniu pamięci pełnią prace dokumentacyjne, konserwatorskie i lokalne inicjatywy społeczne.
11.12.2026, godz. 18:00 Synowie Niebios i Żywi Bogowie: boski kult władcy w Azji Wschodniej
Władca w kulturach Azji Wschodniej bywał pośrednikiem między niebem a ziemią, gwarantem ładu kosmicznego, potomkiem bogów lub figurą sakralną, której autorytet wykraczał poza zwykłą politykę. Wykład poświęcony idei boskości i sakralizacji władzy w Chinach, Japonii, Korei i Wietnamie. Szczególne miejsce zajmie idea Syna Niebios oraz Mandatu Niebios, która uzasadniała władzę cesarską, ale równocześnie dopuszczała jej utratę w sytuacji moralnego i politycznego upadku dynastii. Drugim ważnym punktem będzie Japonia, gdzie cesarz wywodzony był tradycyjnie od bogini słońca, a mit genealogiczny stał się fundamentów ciągłości instytucji cesarskiej. Spotkanie pokaże, jak rytuał, mit, genealogia i ceremoniał budowały obraz władcy jako istoty wyjątkowej, a zarazem jak nowoczesność, kolonializm, wojna i sekularyzacja zmieniły rozumienie „żywego boga”.
8.01.2027, godz.18:00 Kęszyccy – dzieje rodu
Dzieje Kęszyckich to historia jednego z rodów ziemiańskich, którego losy prowadzą przez majątki, działalność publiczną, walkę o polskość i dramatyczne doświadczenia XX wieku. Wykład przedstawi rodzinę nie tylko poprzez genealogie i herby, lecz przede wszystkim przez konkretne biografie oraz miejsca. Ważnym punktem odniesienia będzie Błociszewo, jedna z najbardziej rozpoznawalnych siedzib rodu, związana m.in. z Danielem Kęszyckim — ziemianinem, uczestnikiem powstania wielkopolskiego i konsulem generalnym RP w Opolu. Opowieść obejmie także wojenne losy rodziny, w tym doświadczenie wysiedleń, represji i utraty majątków. Kęszyccy zostaną ukazani jako przykład wielkopolskiego ziemiaństwa, w którym prywatna historia domu łączyła się z obowiązkiem społecznym, służbą publiczną, etosem pracy i odpowiedzialnością za dziedzictwo.
12.02.2027, godz. 18:00 Miłość niegrzeczna. Romanse, zdrady i skandale, które stworzyły arcydzieła
Czy wielka sztuka rodzi się z miłości, czy raczej z niespełnienia, zazdrości, zdrady i obsesji? Walentynkowy wykład będzie opowieścią o uczuciach, które wymykały się normom epoki, prowokowały opinię publiczną, niszczyły reputacje, ale zarazem inspirowały literaturę, muzykę i sztuki plastyczne. W centrum znajdą się relacje artystów, pisarzy i ich muz: Mickiewicza i Maryli Wereszczakówny, Fryderyka Chopina i George Sand, Balzaka i Eweliny Hańskiej, Augusta Rodina i Camille Claudel, Fridy Kahlo i Diega Rivery czy Gustava Klimta i kobiet z jego obrazów. Będzie to spotkanie o miłości idealizowanej i cielesnej, zakazanej i wyrachowanej, twórczej i destrukcyjnej. Wykład pokaże, że kultura europejska od wieków żywi się napięciem między normą a pragnieniem, a wiele arcydzieł powstało właśnie tam, gdzie życie prywatne stawało się skandalem publicznym.
12.03.2027, godz. 18:00 Brzydota, deformacja i medyczne anomalie: teratologia
Tematem wykładu będzie historia spojrzenia na ciało odbiegające od normy — od dawnych wyobrażeń o potworach i znakach boskich po nowoczesną medycynę, anatomię, genetykę i refleksję etyczną. Teratologia, rozumiana jako nauka o wadach i zaburzeniach rozwojowych, przez stulecia sytuowała się na granicy medycyny, religii, przesądu, sztuki i widowiska. W kulturze europejskiej deformacja bywała odczytywana jako omen, kara, cud natury, kuriozum albo przedmiot naukowego opisu. Wykład przywoła m.in. dawne kompendia monstrów, ryciny anatomiczne, gabinety osobliwości, traktat Ambroise’a Parégo O monstrum i cudach, a także nowoczesne pytania o godność, obraz ciała i granice patrzenia. Szczególna uwaga zostanie poświęcona temu, jak sztuka wykorzystywała brzydotę i deformację: od groteski, przez realizm medyczny, po współczesne strategie krytyczne podważające pojęcie normalności.
09.04.2027, godz. 18:00 Kto z kim i dlaczego? Śluby wśród ziemian Ziemi Kościańskiej
Małżeństwa ziemiańskie rzadko były wyłącznie sprawą uczuć. W świecie dawnych elit łączyły majątki, wzmacniały pozycję rodów, zabezpieczały dziedziczenie, porządkowały relacje społeczne i budowały sieć wpływów wykraczającą daleko poza jedną parafię czy jeden powiat. Wykład będzie opowieścią o ślubach wśród ziemian Ziemi Kościańskiej jako o zjawisku społecznym, ekonomicznym i kulturowym. Przyjrzymy się temu, jak dobierano małżonków, jakie znaczenie miały posag, nazwisko, herb, wyznanie, koligacje i prestiż rodzinny. Na przykładach lokalnych rodów — m.in. Chłapowskich, Żółtowskich, Bojanowskich, Lossowów czy innych rodzin związanych z kościańskim krajobrazem ziemiańskim — zostanie pokazane, że akt małżeństwa był często elementem większej strategii trwania. Nie zabraknie jednak pytań o napięcie między kalkulacją a uczuciem, rodzinnym obowiązkiem a osobistym wyborem.
14.05.2027, godz. 18:00 Poza oficjalnym panteonem. Psychologia i rytuały kultów misteryjnych i tajemnych
Kulty misteryjne i tajemne przyciągały ludzi obietnicą doświadczenia niedostępnego w religii oficjalnej: wtajemniczenia, przemiany, oczyszczenia, zbawienia lub kontaktu z ukrytą prawdą. Wykład poświęcony psychologii rytuału, sile sekretu oraz mechanizmom wspólnoty budowanej wokół inicjacji. Punktem wyjścia staną się misteria eleuzyńskie, dionizyjskie, kulty Izydy i Mitry, ale temat zostanie ujęty szerzej — jako opowieść o potrzebie przekroczenia codzienności i wejścia w przestrzeń kontrolowanego lęku, symbolicznej śmierci i odrodzenia. Spotkanie pokaże, dlaczego rytuały tajemne bywały tak atrakcyjne dla ludzi żyjących w świecie kryzysu, migracji, przemian politycznych i niepewności religijnej. Będzie to refleksja nad tym, jak tajemnica działa na wyobraźnię: wzmacnia autorytet grupy, buduje poczucie wyjątkowości i tworzy wyjątkowe doświadczenie.
11.06.2027, godz. 18:00 Giuseppe Arcimboldo. Wokół 500. rocznicy urodzin
Giuseppe Arcimboldo należy do najbardziej osobnych i rozpoznawalnych artystów XVI wieku. Jego portrety komponowane z owoców, warzyw, kwiatów, ryb, ptaków, książek czy przedmiotów codziennego użytku fascynują do dziś, ponieważ łączą wyrafinowaną erudycję dworską z poczuciem humoru, grą iluzji i niepokojącą wizją człowieka jako zbioru elementów natury i kultury. Wykład ukaże Arcimbolda nie jako malarską ciekawostkę, lecz jako artystę głęboko zakorzenionego w świecie habsburskich kolekcji, gabinetów osobliwości, nauk przyrodniczych i manierystycznej wyobraźni. Szczególne miejsce zajmą cykle Cztery pory roku i Cztery żywioły, a także słynny Vertumnus — portret cesarza Rudolfa II jako boga przemian, obfitości i natury. Spotkanie pokaże również późniejsze życie tych obrazów: ich zapomnienie, odkrycie przez surrealistów i niezwykłą popularność w kulturze wizualnej XX i XXI wieku.
